Περίγραμμα Μαθήματος

Αειφόρος Τουρισμός

Θεωρητικά Θεμέλια Αειφόρου Τουρισμού. Έννοια και εξέλιξη της αειφόρου ανάπτυξης. Το τριπλό αποτύπωμα του τουρισμού (περιβαλλοντικό, οικονομικό, κοινωνικό). Σχέση τουρισμού με SDGs και Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία. Φυσικοί πόροι, φέρουσα ικανότητα και τουριστική ανάπτυξη.

Περιβαλλοντικές & Κλιματικές Διαστάσεις. Ενέργεια, νερό, απόβλητα και ανθρακικό αποτύπωμα στον τουρισμό. Ανάλυση Κύκλου Ζωής (LCA) σε τουριστικές υποδομές και δραστηριότητες. Κινητικότητα, προσβασιμότητα και εκπομπές. Κλιματική αλλαγή, ανθεκτικότητα και διαχείριση κρίσεων στον τουρισμό.

Κοινωνικές, Πολιτισμικές & Χωρικές Διαστάσεις. Κοινωνικές και πολιτισμικές επιπτώσεις του τουρισμού. Υπερτουρισμός (overtourism): αίτια, δείκτες και πρακτικές διαχείρισης. Αειφορικός χωρικός σχεδιασμός και τουριστική ανάπτυξη. Νησιωτικός τουρισμός, ευαίσθητοι προορισμοί και κρουαζιέρες

Θεσμικό & Κανονιστικό Πλαίσιο — Μέτρηση Αειφορίας. Νομοθεσία ΕΕ, οδηγίες και διεθνή πρότυπα (GSTC, ISO 14001, Green Key). Δείκτες αειφορικής απόδοσης (KPIs) και εκθέσεις ESG στον τουρισμό. Συστήματα πιστοποίησης αειφορίας για τουριστικές επιχειρήσεις και προορισμούς. Πλαίσια αναφοράς: GRI, UNWTO Baseline Indicators.

Στρατηγικές Αειφόρου Τουρισμού σε Επίπεδο Επιχείρησης. Πράσινες τουριστικές μονάδες: σχεδιασμός, λειτουργία, πιστοποίηση. Κυκλική οικονομία στη φιλοξενία και στις τουριστικές υποδομές. Τεχνολογίες για αειφορικό τουρισμό. Υπεύθυνες επιχειρηματικές πρακτικές και αλυσίδα εφοδιασμού.

Αειφόρος Τουρισμός σε Επίπεδο Προορισμού & Πολιτικής. Στρατηγικές αειφόρου ανάπτυξης τουριστικών προορισμών. Ρόλος DMOs και stakeholders στη βιώσιμη διακυβέρνηση. Οικοτουρισμός, αργός τουρισμός και εναλλακτικές μορφές ως εργαλεία αειφορίας. Χρηματοδοτικά εργαλεία και ευρωπαϊκά προγράμματα για αειφόρο τουρισμό.

Μελέτες Περίπτωσης. Ανάλυση περιπτώσεων από την ελληνική και διεθνή εμπειρία. Σχεδιασμός ολοκληρωμένης στρατηγικής αειφόρου τουρισμού. Παρουσίαση εργασιών φοιτητών. Κριτική συζήτηση: μελλοντικές τάσεις και προκλήσεις.

Ο αειφορικός τουρισμός αποτελεί πλέον έναν από τους πιο κρίσιμους και ταχύτατα εξελισσόμενους τομείς της διεθνούς τουριστικής επιστήμης και πρακτικής. Καθώς ο τουρισμός αναδεικνύεται σε έναν από τους μεγαλύτερους συντελεστές κλιματικής πίεσης, κοινωνικής ανισότητας και πολιτισμικής διάβρωσης παγκοσμίως, η αναζήτηση μοντέλων ανάπτυξης που ισορροπούν την οικονομική δυναμική του κλάδου με την περιβαλλοντική ευθύνη και την κοινωνική δικαιοσύνη αποκτά στρατηγική σημασία. Το μάθημα εξετάζει σε βάθος το τριπλό αποτύπωμα του τουρισμού, περιβαλλοντικό, οικονομικό και κοινωνικό, και αναλύει τα θεωρητικά παραδείγματα, τα κανονιστικά πλαίσια, τα εργαλεία μέτρησης και τις επιχειρησιακές στρατηγικές που διαμορφώνουν τον αειφορικό τουρισμό του 21ου αιώνα. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε σύγχρονες προκλήσεις όπως η κλιματική αλλαγή, ο υπερτουρισμός, η κυκλική οικονομία και η ψηφιακή μετάβαση, με αναφορά τόσο στη διεθνή εμπειρία όσο και στις ιδιαιτερότητες του ελληνικού τουριστικού χώρου.

Ο στόχος του μαθήματος είναι να αναπτύξει στους μεταπτυχιακούς φοιτητές εξειδικευμένες γνώσεις και κριτικές ικανότητες για την ανάλυση, σχεδιασμό και αξιολόγηση αειφόρων τουριστικών πολιτικών και στρατηγικών, στο επίπεδο της επιχείρησης, του προορισμού και της δημόσιας πολιτικής. Συγκεκριμένα, το μάθημα αποσκοπεί στα εξής:

• Στη συστηματική εμβάθυνση στις θεωρητικές αρχές της αειφορίας και την κριτική ανάλυση της εξέλιξής τους στο σύγχρονο παγκόσμιο τουριστικό περιβάλλον, σε σχέση με τους Στόχους Βιώσιμης Ανάπτυξης (SDGs) του ΟΗΕ.
• Στην αξιολόγηση της αλληλεξάρτησης μεταξύ τουριστικής ανάπτυξης και περιβαλλοντικών, κοινωνικών και οικονομικών συστημάτων, με έμφαση στην ανάλυση επιπτώσεων και φέρουσας ικανότητας.
• Στην εξοικείωση με το κανονιστικό πλαίσιο και τα διεθνή πρότυπα αειφορίας (GSTC, Green Key, ESG, ISO 14001) που διέπουν τουριστικές επιχειρήσεις και προορισμούς.
• Στην ανάπτυξη τεχνικής κατάρτισης στη χρήση δεικτών μέτρησης αειφορικής απόδοσης και στη σύνταξη εκθέσεων ESG σε τουριστικά πλαίσια.
• Στην αντιμετώπιση σύνθετων προκλήσεων όπως η κλιματική ουδετερότητα, η κυκλική οικονομία, ο υπερτουρισμός και η ενίσχυση ανθεκτικότητας τουριστικών συστημάτων σε κρίσεις.
• Στον σχεδιασμό καινοτόμων στρατηγικών και πρακτικών λύσεων για τη μετάβαση σε μοντέλα αειφόρου τουρισμού.

Με την συμπλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές θα πρέπει να είναι σε θέση:

α) Γνώσεις

• Κατέχουν εξειδικευμένες και συστηματικές γνώσεις για τις θεωρητικές βάσεις της αειφόρου ανάπτυξης και τη διαχρονική εξέλιξη της εφαρμογής τους στον τουρισμό (Brundtland Report, SDGs, Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία).
• Γνωρίζουν σε βάθος τις περιβαλλοντικές, κοινωνικοπολιτισμικές και οικονομικές διαστάσεις του τουριστικού αποτυπώματος, συμπεριλαμβανομένης της ανάλυσης κύκλου ζωής, του ανθρακικού αποτυπώματος, της φέρουσας ικανότητας και των δεικτών ESG.
• Διαθέτουν εξειδικευμένες γνώσεις για το θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο αειφορίας σε επίπεδο ΕΕ και διεθνών οργανισμών (UNWTO, GSTC, ISO), καθώς και για τα συστήματα πιστοποίησης που εφαρμόζονται σε τουριστικές επιχειρήσεις και προορισμούς.
• Γνωρίζουν τις αρχές και τα εργαλεία της κυκλικής οικονομίας, των πράσινων τουριστικών υποδομών, της κινητικότητας χαμηλών εκπομπών και της ψηφιακής τεχνολογίας στην υποστήριξη αειφόρων τουριστικών μοντέλων.

β) Δεξιότητες

• Αναλύουν κριτικά πολιτικές, κανονιστικά πλαίσια και στρατηγικές παρεμβάσεις αειφορίας, αξιολογώντας τις επιπτώσεις τους στα εμπλεκόμενα μέρη (τουρίστες, τοπικές κοινωνίες, επιχειρήσεις, θεσμούς).
• Εφαρμόζουν εργαλεία μέτρησης αειφορικής απόδοσης (KPIs, δείκτες ESG, Ανάλυση Κύκλου Ζωής) για την παρακολούθηση και αξιολόγηση τουριστικών επιχειρήσεων και προορισμών.
• Σχεδιάζουν στρατηγικές διαχείρισης του υπερτουρισμού και της φέρουσας ικανότητας, αξιοποιώντας ποσοτικά και ποιοτικά δεδομένα.
• Αξιολογούν και επιλέγουν τεχνολογικές λύσεις για τη μείωση του περιβαλλοντικού αποτυπώματος τουριστικών μονάδων και υποδομών.
• Συνθέτουν εκθέσεις αειφορίας και σχέδια δράσης για τουριστικές επιχειρήσεις, ευθυγραμμισμένα με διεθνή πρότυπα αναφοράς (GRI, GSTC).

γ) Ικανότητες

• Είναι ικανοί να αναλαμβάνουν τον σχεδιασμό και την αξιολόγηση ολοκληρωμένων στρατηγικών αειφόρου τουρισμού σε επίπεδο επιχείρησης ή προορισμού.
• Επιδεικνύουν ικανότητα κριτικής σύνθεσης γνώσεων από διεπιστημονικά πεδία για την ανάπτυξη ολοκληρωμένων λύσεων αειφορίας.
• Μπορούν να ευθυγραμμίζουν επιχειρησιακές στρατηγικές με τις διεθνείς κλιματικές και αναπτυξιακές πολιτικές, εισηγούμενοι καινοτόμες παρεμβάσεις για τη μετάβαση σε μοντέλα χαμηλού άνθρακα και κυκλικής οικονομίας.
• Συνεργάζονται αποτελεσματικά σε διεπιστημονικό και πολυπολιτισμικό περιβάλλον για την ανάλυση πραγματικών περιπτώσεων αειφόρου τουρισμού, αναπτύσσοντας τεκμηριωμένες προτάσεις πολιτικής.
• Διαθέτουν ευαισθησία απέναντι σε ζητήματα κλιματικής δικαιοσύνης, κοινωνικής συνοχής και περιβαλλοντικής ηθικής.

• Σεβασμός στο φυσικό περιβάλλον.
• Αυτόνομη εργασία / Ομαδική εργασία.
• Σχεδιασμός και διαχείριση έργων.
• Εργασία σε διεπιστημονικό περιβάλλον.
• Προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και επαγωγικής σκέψης.
• Επίδειξη κοινωνικής, επαγγελματικής και ηθικής υπευθυνότητας.
• Άσκηση κριτικής και αυτοκριτικής.

• Εξ αποστάσεως σύγχρονη και ασύγχρονη εκπαίδευση.

• Χρήση διαδικτύου.
• Χρήση συστήματος σύγχρονης τηλεδιάσκεψης (ΖΟΟΜ).
• Χρήση συστήματος ασύγχρονης εκπαίδευσης (MOODLE).
• e-mail.
• Χρήση εργαλείων άμεσης αλληλεπίδρασης με την τάξη κατά τη διάρκεια του μαθήματος (Wooclap).

Ι. Γραπτή Τελική Εξέταση (50%)

Περιλαμβάνει:

• Ερωτήσεις ανάπτυξης και κριτικής ανάλυσης θεωρητικών και εφαρμοσμένων ζητημάτων αειφορίας
• Ανάλυση σύντομης μελέτης περίπτωσης με αξιολόγηση πολιτικών ή επιχειρηματικών αποφάσεων
• Συγκριτική αξιολόγηση κανονιστικών πλαισίων, προτύπων και δεικτών αειφορίας

Η τελική γραπτή εξέταση είναι υποχρεωτική. Απαιτείται βαθμολογία τουλάχιστον 5/10 για τη συνυπολόγισή της.

 ΙΙ. Εργασία Εξαμήνου & Προφορική Παρουσίαση (50%)

Οι φοιτητές εκπονούν ατομική ή ομαδική εργασία με αντικείμενο τον σχεδιασμό ολοκληρωμένης στρατηγικής αειφόρου τουρισμού για έναν τουριστικό προορισμό ή μια τουριστική επιχείρηση, βασισμένης σε πραγματικά δεδομένα και διεθνή πρότυπα. Η εργασία παρουσιάζεται τάξη και αξιολογείται βάσει ρητών κριτηρίων (επιστημονική τεκμηρίωση, κριτική ανάλυση, εφαρμοσιμότητα προτάσεων, ποιότητα παρουσίασης).

Η εργασία είναι υποχρεωτική. Απαιτείται βαθμολογία τουλάχιστον 5/10 για τη συνυπολόγισή της.

Το αναλυτικό χρονοδιάγραμμα και τα κριτήρια αξιολόγησης ανακοινώνονται κατά τις πρώτες διαλέξεις και είναι προσβάσιμα μέσω της ιστοσελίδας/πλατφόρμας του μαθήματος.

ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ

• Walker, T., Demir, E., Machnik-Kekesi, G. and Kelly, V. (Eds.) (2024). Sustainable Tourism: Frameworks, Practices, and Innovative Solutions. Palgrave Macmillan.
• Κιλιπίρης, Φ. (2023). Αειφόρος – Βιώσιμος Τουρισμός: Θεωρητικές Προσεγγίσεις. Θεσσαλονίκη: Δίσιγμα.
• Fennell, D.A. and Cooper, C. (2020). Sustainable Tourism: Principles, Contexts and Practices. Bristol: Channel View Publications.
• Κοκκώσης, Χ. και Τσάρτας, Π. (2019). Βιώσιμη Τουριστική Ανάπτυξη και Περιβάλλον. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.
• Hall, C.M., Gossling, S. and Scott, D. (eds) (2015). The Routledge Handbook of Tourism and Sustainability. London: Routledge.

ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Becker, E. (2016). Overbooked: The Exploding Business of Travel and Tourism. Simon and Schuster.
• Gössling, S., Scott, D. and Hall, C.M. (2021). Pandemics, Tourism and Global Change: A Rapid Assessment of COVID-19. Journal of Sustainable Tourism, 29(1), 1–20.
• UNWTO (2023). Global Tourism Dashboard. World Tourism Organization. https://www.unwto.org
• European Environment Agency (2024). Tourism and Environment in Europe. EEA Report. Copenhagen: EEA.

ΣΥΝΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

• Journal of Sustainable Tourism.
• Tourism Management.
• Journal of Ecotourism.
• Current Issues in Tourism.
• Tourism Geographies.
• Journal of Environmental Management and Tourism.