Περίγραμμα Μαθήματος

Ειδικές Μορφές Τουρισμού

• Φραγκίδης Γαρύφαλλος

Εισαγωγή στις Ειδικές Μορφές Τουρισμού. Εννοιολογικές προσεγγίσεις. Ειδικές μορφές vs μαζικός τουρισμός. Ταξινομήσεις και τυπολογίες. Σύγχρονες τάσεις ζήτησης και η Οικονομίας της Εμπειρίας. Σχέση ειδικών μορφών με την αποσυμφόρηση και τη διαχείριση τουριστικής υπερπληρότητας (overtourism). Σχέση με αειφόρο ανάπτυξη και SDGs.

Πολιτιστικός Τουρισμός. Ορισμός, χαρακτηριστικά και τύποι πολιτιστικού τουρισμού. Η πολιτιστική κληρονομιά ως τουριστικός πόρος. Το προφίλ του τουρίστα πολιτιστικού τουρισμού. Εφαρμογές: μουσεία, μνημεία, πολιτιστικές διαδρομές (ελληνικά και διεθνή παραδείγματα).

Θρησκευτικός και Προσκυνηματικός Τουρισμός. Χαρακτηριστικά και δυναμική του θρησκευτικού τουρισμού παγκοσμίως. Σημαντικοί θρησκευτικοί προορισμοί: ανάλυση και συγκριτική αξιολόγηση. Ο θρησκευτικός τουρισμός στην Ελλάδα. Προκλήσεις διαχείρισης θρησκευτικών προορισμών.

Γαστρονομικός Τουρισμός. Τάσεις, κίνητρα και προφίλ τουρίστα. Η γαστρονομία ως στοιχείο ταυτότητας τουριστικού προορισμού. Γαστρονομικοί προορισμοί και gastro-routes. Σχέση τοπικής παραγωγής, ταυτότητας και τουρισμού. Σύγχρονες τάσεις: farm-to-table, street food, food festivals. Η ελληνική γαστρονομία ως ανταγωνιστικό πλεονέκτημα: στρατηγικές ανάδειξης.

Οινοτουρισμός. Έννοια και ανάπτυξη οινοτουρισμού. Wine routes. Η περίπτωση της Ελλάδας και διεθνή παραδείγματα. Σύνδεση με αγροτουρισμό, γαστρονομία και τοπική ανάπτυξη.

Αγροτουρισμός – Οικοτουρισμός. Ορισμός, χαρακτηριστικά και μορφές αγροτουρισμού και οικοτουρισμού. Αγροτουριστικές επιχειρήσεις: οργάνωση, λειτουργία και βιωσιμότητα. Σύνδεση αγροτουρισμού με τοπική ανάπτυξη. Οικοτουριστικοί προορισμοί: αξιολόγηση φέρουσας ικανότητας και διαχείριση επισκεπτών. Πιστοποιήσεις οικοτουρισμού: Green Globe, Ecolabel και άλλα. Εφαρμογές στην Ελλάδα: εθνικά πάρκα, προστατευόμενες περιοχές Natura 2000.

Τουρισμός Υγείας & Ευεξίας. Τουρισμός υγείας: ιατρικός τουρισμός, wellness, θερμαλισμός. Παγκόσμιες τάσεις και ανάπτυξη της wellness economy. Θερμαλιστικοί προορισμοί και ιαματικές πηγές. Η Ελλάδα ως προορισμός wellness: ευκαιρίες και προκλήσεις

Αναδυόμενες Μορφές Τουρισμού. Τουρισμός ευεξίας (wellness tourism): τάσεις και αγορά. Αστικός τουρισμός και city breaks: νέες δυναμικές μετά την πανδημία. Τουρισμός σκοτεινής κληρονομιάς (dark tourism): ορισμός και ηθικές διαστάσεις. Διαστημικός τουρισμός και τουρισμός εικονικής πραγματικότητας: μελλοντικές προοπτικές.

Παρουσίαση εργασιών φοιτητών. Κριτική αξιολόγηση ειδικής μορφής τουρισμού.

Οι ειδικές μορφές τουρισμού αντιπροσωπεύουν μία από τις πιο δυναμικές και ταχύτατα αναπτυσσόμενες διαστάσεις του σύγχρονου τουριστικού κλάδου. Σε αντίθεση με τον μαζικό τουρισμό, προσφέρουν εξατομικευμένες, βιωματικές και συχνά αξιακά φορτισμένες εμπειρίες που ανταποκρίνονται στα νέα κίνητρα, τις ταυτότητες και τις προτεραιότητες της σύγχρονης τουριστικής ζήτησης. Το μάθημα εξετάζει διάφορες ειδικές μορφές τουρισμού από θεωρητική και από εφαρμοσμένη σκοπιά, αναδεικνύοντας τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που ενέχει η ανάπτυξή της σε επίπεδο επιχείρησης, προορισμού και δημόσιας πολιτικής, με έμφαση στις σύγχρονες τάσεις και στη σύνδεση με τις αρχές της αειφόρου ανάπτυξης.

Ο στόχος του μαθήματος είναι να εφοδιάσει τους φοιτητές με εξειδικευμένες γνώσεις και αναλυτικές ικανότητες για την κατανόηση, αξιολόγηση και στρατηγική αξιοποίηση των ειδικών μορφών τουρισμού, ως εργαλεία διαφοροποίησης, περιφερειακής ανάπτυξης και ανανέωσης του τουριστικού προϊόντος. Συγκεκριμένα, το μάθημα αποσκοπεί στα εξής:

• Στην ανάλυση και κριτική αποτίμηση των εννοιολογικών θεμελίων των ειδικών μορφών τουρισμού και της διαφοράς τους από τον μαζικό τουρισμό, υπό το πρίσμα σύγχρονων θεωρητικών προσεγγίσεων και καταναλωτικών τάσεων.
• Στη συστηματική γνωριμία με τις κυριότερες ειδικές μορφές τουρισμού και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά κάθε μίας.
• Στην αξιολόγηση της συνεισφοράς των ειδικών μορφών τουρισμού στην περιφερειακή οικονομική ανάπτυξη, στην ανάδειξη της πολιτισμικής κληρονομιάς και στην ενίσχυση της τοπικής ταυτότητας.
• Στην ανάπτυξη ικανότητας σχεδιασμού και ανάπτυξης ειδικών τουριστικών προϊόντων σε επίπεδο επιχείρησης ή προορισμού, με αξιοποίηση εργαλείων στρατηγικής ανάλυσης και μάρκετινγκ.
• Στην αναγνώριση και αξιολόγηση αναδυόμενων τάσεων που διαμορφώνουν τη νέα γενιά ειδικών τουριστικών προϊόντων.
• Στην ανάπτυξη επιχειρηματικής σκέψης και δεξιοτήτων μέσα από εφαρμοσμένη ανάλυση πραγματικών περιπτώσεων και εκπόνηση project ανάπτυξης ειδικής μορφής τουρισμού.

Με την συμπλήρωση του μαθήματος οι φοιτητές θα πρέπει να είναι σε θέση:

α) Γνώσεις

• Κατέχουν εξειδικευμένες γνώσεις για τις εννοιολογικές και θεωρητικές βάσεις των ειδικών μορφών τουρισμού, γνωρίζοντας τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, τα κίνητρα και τη ζήτηση που τις διαφοροποιεί από τον μαζικό τουρισμό.
• Διαθέτουν συστηματική γνώση για τις κυριότερες ειδικές μορφές τουρισμού, συμπεριλαμβανομένων των αντίστοιχων αγορών, τάσεων και βέλτιστων πρακτικών σε διεθνές επίπεδο.
• Γνωρίζουν τη συνεισφορά των ειδικών μορφών τουρισμού στην περιφερειακή ανάπτυξη, στην οικονομική διαφοροποίηση τουριστικών προορισμών και στην ενίσχυση της τοπικής επιχειρηματικότητας.
• Κατέχουν γνώσεις για τις αναδυόμενες τάσεις που διαμορφώνουν τη νέα γενιά ειδικών τουριστικών προϊόντων: experiential economy, slow travel, wellness tourism, digital nomadism, dark tourism στη μεταμοντέρνα εποχή.

β) Δεξιότητες

• Αναλύουν κριτικά ειδικές μορφές τουρισμού χρησιμοποιώντας εργαλεία στρατηγικής ανάλυσης (SWOT, PESTEL, ανάλυση αγοράς-ζήτησης), εντοπίζοντας ευκαιρίες και περιορισμούς ανά μορφή και πλαίσιο εφαρμογής.
• Αξιολογούν υφιστάμενα παραδείγματα ανάπτυξης ειδικών μορφών τουρισμού από ελληνική και διεθνή εμπειρία, εξάγοντας τεκμηριωμένα συμπεράσματα για μεταφορά γνώσης και εφαρμογή σε νέα πλαίσια.
• Σχεδιάζουν ολοκληρωμένα τουριστικά προϊόντα ειδικής μορφής για συγκεκριμένους προορισμούς ή επιχειρήσεις.
• Συνδυάζουν διαφορετικές ειδικές μορφές τουρισμού για τη δημιουργία πολυεπίπεδων τουριστικών εμπειριών που ενισχύουν το συνολικό τουριστικό προϊόν ενός προορισμού.

γ) Ικανότητες

• Είναι ικανοί να αναλαμβάνουν την ανάπτυξη στρατηγικής για μια ειδική μορφή τουρισμού σε επίπεδο επιχείρησης ή προορισμού, τεκμηριώνοντας τις επιλογές τους με βάση δεδομένα αγοράς, βιβλιογραφία και πραγματικά παραδείγματα.
• Επιδεικνύουν ικανότητα σύνθεσης διεπιστημονικών γνώσεων (μάρκετινγκ, πολιτισμός, περιβάλλον, οικονομία, τοπική ανάπτυξη) για την ανάπτυξη ολοκληρωμένων και βιώσιμων τουριστικών προϊόντων.
• Μπορούν να αξιολογούν κριτικά και να παρουσιάζουν σε επαγγελματικό επίπεδο τόσο υφιστάμενα παραδείγματα ειδικού τουρισμού όσο και πρωτότυπες προτάσεις ανάπτυξης.
• Συνεργάζονται αποτελεσματικά σε ομαδικό πλαίσιο για την εκπόνηση εφαρμοσμένων projects.
• Διαθέτουν επαγγελματική ετοιμότητα για να αξιοποιήσουν ευκαιρίες στον χώρο των ειδικών μορφών τουρισμού ως στέλεχος επιχείρησης ή επιχειρηματίας.

• Αυτόνομη εργασία / Ομαδική εργασία.
• Σχεδιασμός και διαχείριση έργων.
• Εργασία σε διεπιστημονικό περιβάλλον.
• Προαγωγή της ελεύθερης, δημιουργικής και επαγωγικής σκέψης.
• Επίδειξη κοινωνικής, επαγγελματικής και ηθικής υπευθυνότητας.
• Σεβασμός στο φυσικό περιβάλλον.

• Εξ αποστάσεως σύγχρονη και ασύγχρονη εκπαίδευση.

• Χρήση διαδικτύου.
• Χρήση συστήματος σύγχρονης τηλεδιάσκεψης (ΖΟΟΜ).
• Χρήση συστήματος ασύγχρονης εκπαίδευσης (MOODLE).
• Χρήση εργαλείων άμεσης αλληλεπίδρασης με την τάξη κατά τη διάρκεια του μαθήματος (Wooclap).
• e-mail.

Η αξιολόγηση του μαθήματος βασίζεται αποκλειστικά σε δύο γραπτές εργασίες, οι οποίες αφορούν την κριτική ανάλυση υφιστάμενων πρακτικών και τη δημιουργική σύνθεση προτάσεων.

Συνιστάται οι φοιτητές να επιλέγουν διαφορετική ειδική μορφή τουρισμού ή διαφορετικό προορισμό για κάθε εργασία, ώστε να διευρύνουν το εύρος της μαθησιακής τους εμπειρίας.

 Ι. Εργασία Α — Μελέτη Περίπτωσης (40%)

Οι φοιτητές εντοπίζουν, αναλύουν και παρουσιάζουν μία τεκμηριωμένη μελέτη περίπτωσης από την ελληνική ή διεθνή εμπειρία που αφορά μία ειδική μορφή τουρισμού της επιλογής τους. Η εργασία περιλαμβάνει: ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας, παρουσίαση του πλαισίου και των χαρακτηριστικών της περίπτωσης, κριτική ανάλυση των παραγόντων επιτυχίας ή αποτυχίας, και εξαγωγή συμπερασμάτων. Η εργασία παρουσιάζεται στην τάξη την εβδομάδα 12.

Κριτήρια Αξιολόγησης:

• Πληρότητα και ακρίβεια της παρουσίασης της μελέτης (1,5 μονάδες)
• Σύνδεση με την ευρύτερη επιστημονική βιβλιογραφία (1,5 μονάδα)
• Κριτική σκέψη και βάθος ερμηνείας των ευρημάτων (1 μονάδα)

ΙΙ. Εργασία Β — Project Ανάπτυξης Ειδικής Μορφής Τουρισμού (60%)

Περιγραφή: Ο φοιτητής εκπονεί ολοκληρωμένο σχέδιο ανάπτυξης μίας ειδικής μορφής τουρισμού για συγκεκριμένο προορισμό ή επιχείρηση. Το σχέδιο περιλαμβάνει ανάλυση του περιβάλλοντος και των τουριστικών πόρων, προσδιορισμό της αγοράς-στόχου, διατύπωση στρατηγικών στόχων, πρόταση δράσεων ανάπτυξης και προβολής, καθώς και αξιολόγηση της βιωσιμότητας και των αναμενόμενων αποτελεσμάτων. Η εργασία δύναται να εκπονηθεί είτε ατομικά είτε σε ομάδες των δύο ατόμων.

Κριτήρια Αξιολόγησης:

• Πληρότητα και συνοχή του σχεδίου ανάπτυξης (2,5 μονάδες).
• Πρωτοτυπία και εφαρμοσιμότητα των προτεινόμενων δράσεων (1,5 μονάδες)
• Τεκμηρίωση προτάσεων με δεδομένα και βιβλιογραφία (1 μονάδα)
• Ποιότητα επιστημονικής γραφής, παρουσίασης και τεκμηρίωσης (1 μονάδα)

Και οι δύο εργασίες είναι υποχρεωτικές. Απαιτείται βαθμολογία τουλάχιστον 5/10 σε κάθε μία για τη συνυπολόγισή τους.

ΔΙΔΑΚΤΙΚΑ ΣΥΓΓΡΑΜΜΑΤΑ

• Agarwal, S., Busby, G., & Huang, R. (2018). Special Interest Tourism: Concepts, Contexts and Cases. CABI.
• Novelli, M. (Ed.) (2005). Niche Tourism: Contemporary Issues, Trends and Cases. Elsevier/Butterworth-Heinemann, Oxford.
• Κοκκώσης, Χ., Τσάρτας, Π. και Γκρίμπα, Ε. (2020). Ειδικές και Εναλλακτικές Μορφές Τουρισμού, 2η έκδοση. Αθήνα: Εκδόσεις Κριτική.

ΠΡΟΣΘΕΤΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Fennell, D.A. (2020). Ecotourism, 5th ed. London: Routledge.
• Timothy, D.J. and Boyd, S.W. (2023). Heritage Tourism, 3rd ed. London: Routledge.
• UNWTO (2024). Global Report on Gastronomy Tourism. World Tourism Organization.
• Απoστολόπουλος, Κ. και Σδράλη, Δ. (2016). Εναλλακτικός και Ήπιος Τουρισμός Υπαίθρου. Αθήνα.
• Stone, P.R. (ed.) (2023). The Palgrave Handbook of Dark Tourism Studies, 2nd ed. London: Palgrave Macmillan.
• Henderson, J.C. (2021). Medical tourism in Southeast Asia: a review and research agenda. Asia Pacific Journal of Tourism Research, 26(3), 265–276.
• Gibson, C. and Connell, J. (2012). Music Festivals and Regional Development in Australia. London: Routledge.
• Spenceley, A. (ed.) (2021). Handbook for Sustainable Tourism Practitioners: The Essential Toolbox. Cheltenham: Elgar Publishing.

ΣΥΝΑΦΗ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΑ ΠΕΡΙΟΔΙΚΑ

• Tourism Management.
• Journal of Sustainable Tourism.
• Journal of Ecotourism.
• International Journal of Wine Business Research.
• Journal of Heritage Tourism.
• Journal of Sport & Tourism.
• International Journal of Religious Tourism and Pilgrimage.
• Journal of Dark Tourism.
• Health & Place (για τουρισμό υγείας/wellness).
• Current Issues in Tourism.
• Tourism Geographies.
• Journal of Tourism and Cultural Change.